Ресей — өзінің кең аумағы, бай табиғи ресурстары, климаттық аймақтардың, жануарлар мен өсімдіктер әлемінің әртүрлілігімен баршаға таныс ел. Алайда Ресейдің басты құндылығы әрдайым адамдар болды; олардың ішінде әлемді өзгертетін талай данышпан ғалымдар мен өнертапқыштар бар еді.
1961 жылдың қаңтары. Экипажы бар ғарыш кемесі
1961 жылғы 12 сәуірде Жер тарихында жаңа дәуір басталды – адам ғарышқа ұшты. Ғарыш кеңістігінде ұшу үшін арналған әлемдегі алғашқы ғарыш кемесі советтік конструкторлар — НИИ-88 құрамында құрылған Ерекше конструкторлық бюро №1 қызметкерлері тарапынан жасалды (ол — реактивті сұйык отын қозғалтқыштарын әзірлеумен айналысатын өнеркәсіптік зымыран жасаудың негізгі кәсіпорны). Ол 1961 жылдың қаңтарында толықтай құрастырылды.
«Восток» сериялы кеме Жер орбитасында ұшу үшін әзірленді. ОКБ №1 басшысы және бас конструкторы Сергей Павлович Королёв — совет ғалымы, зымыран-қосымша жүйелерінің аса көрнекті конструкторы болды. Кеме жобасының негізгі әзірлеушілерінің бірі — жобалау бөлімінің сектор бастығы Константин Феоктистов (кейін космонавт болды). Корабльдің басқару жүйесі Королёвтің орынбасары Борис Чертоктың басшылығымен жасалды, бағдарлау жүйесін Борис Раушенбах пен Виктор Легостаев әзірледі.
Юрий Гагариннің ғарышқа ұшқан «Восток-1» кемесі орбитада толық маневр жасай алатын спутниктік кеме болды (алғашқы ұшыру автоматты режимде басқарылуы жоспарланған, бірақ космонавтқа сандық кодты конверт ашылғаннан кейін қолмен басқаруды қосу мүмкіндігі берілген еді).
Бұл кеменің ұзындығы 4,3 м, диаметрі (max) – 2,43 м, старттық массасы – 4 725 кг болды. Ол бір экипаж мүшесіне есептеліп, ұшу уақыты 10 күнге дейін жоспарланған еді. Құрылымына сфера тәрізді қондыру аппараты және негізгі жүйелердің аппаратурасы мен құрал-жабдықтары орналастырылған конустық аспап-агрегат бөлімі, сондай-ақ тежегіш қозғалтқыш қондырғысы кірді.
«Восток» автоматты және қолмен басқару жүйелерімен, Күнге автоматты бағдарлау және жерге қолмен бағдарлау жүйелерімен, өмірді қамтамасыз ету, температураны реттеу жүйелерімен, адам мен кеме жүйелерінің күйін бақылау үшін радиотелеметриялық аппаратурамен жабдықталған болатын. Космонавтты бақылау кабинаға орнатылған екі телекамера арқылы жүзеге асырылды. Жермен екіжақты радиотелефондық байланыс ультрақысқа және қысқа толқынды диапазондарда жұмыс істейтін аппаратура арқылы қамтамасыз етілді.
1961 жылғы 12 сәуірде Юрий Гагарин дәл осындай кемемен 1 сағат 48 минуттық алғашқы ғарыштық ұшуды орындап, сәтті түрде Жерге оралды, адам жер тартылығын жеңіп, Жер орбитасына шығып, салмақсыздық жағдайында өмір сүріп, жұмыс істей алатынын дәлелдеді.
Келесі ұшуларда «Восток» кемелерімен Герман Титов («Восток-2», алғашқы ұшу — 1 тәуліктен астам, 1961 ж.), Андриян Николаев пен Павел Попович (1962 ж., екі ғарыш кемесінің алғашқы бірлескен ұшуы — «Восток-3» және «Восток-4»), Валерий Быковский (1963 ж.; осы типтегі кемелердегі ең ұзақ ұшу — шамамен 5 тәулік) және алғашқы әйел-космонавт Валентина Терешкова (1963 ж.) ұшып өтті.
«Восток» базалық конструкциясының модификациялары кейін де қолданылып, әскери барлау, картография, жер ресурстарын зерттеу және биологиялық зерттеулерге арналған спутниктердің негізі болды.
Дереккөздер: https://tass.ru, https://rus.team
1882 жылдың ақпаны. Электр доғалы дәнекерлеу
Дугалық электрлі дәнекерлеудің (сонымен қатар нүктелік және тігістік байланыс дәнекерлеудің) бүкіл дүниежүзілік негізін қалаушы ретінде ресейлік инженер және өнертапқыш Николай Бернадос танылады.
Николай Бенардос әскери дәстүрге бай отбасында дүниеге келді: оның атасы, түп-тамыры грек, 1812 жылғы Отан соғысының батырларының бірі, генерал-майор; әкесі — 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысының қатысушысы. Болашақ өнертапқыш бала кезінде жақсы үй қамқорлығын алған, сол жылдары оның сүйікті ісі — қолөнермен, слесарьлық және шеберлікпен айналысу болған.
1862 жылдан 1869 жылға дейін Николай Бенардос алдымен Киев университетінде, кейін Мәскеудегі Петров ауылшаруашылық және орман академиясында оқыды; 1869 жылы академиядан шығып, толығымен өнертабыстық қызметке берілді. Академия студенті болған кезінде талантты инженер Ресейде де, шетелде де әртүрлі салаларда 100-ден астам өнертабыс жасап, олардың бір бөлігін патенттеп қалды.
1880 жылы ол Санкт-Петербургке көшіп, «П. Н. Яблочков-изобретатель и К°» серіктестігіне орналасты, онда электр жабдықтары мен электр тогының көздерін жасауға қатысты; Санкт-Петербургте, Тегеранда, Парижде, Барселонада және басқа жерлерде доғалық жарықтандыруды енгізді.
1881 жылы өнертапқыш Парижге, Халықаралық электр көрмесіне аттанды. Онда ол алғаш рет жаңа электродәнекерлеу әдісін — электр доғасы мен көмір электроды қолданылатын әдісті көрсетті. Бұл өнертабысқа алтын медаль берілді және ол Париждегі халықаралық электротехникалық көрменің басты экспонаты болды.
1882 жылы Николай Бернадос әлемге «Металдарды электр тогының тікелей әсерімен қосу және ажырату әдісін» ұсынды, оны өз атауымен «Электрогефест» деп атады. Металдарды электр доғалы дәнекерлеу әдісі үшін өнертапқыш 1885 жылы Францияда, Бельгияда, Ұлыбританияда, Германияда, Швецияда патент алды, 1886 жылы Ресейде, 1887 жылы АҚШ-та және басқа елдерде де патенттелді.
Электр доғалы дәнекерлеу әдісі бүгінгі күні құрылыста, машина жасауда, кемелер жасауда, авиацияда және басқа да өнеркәсіп салаларында кең қолданылуда. Бұл әдіс арқылы әртүрлі пішіндегі және мөлшердегі металл конструкцияларды біріктіруге болады.
Электр доғалы дәнекерлеу әдісінің өнертабысы әлемнің өнеркәсібін түбірімен өзгертті. Ол металл бөлшектер арасындағы берік және сенімді қосылыстар жасауға мүмкіндік беріп, өнімдердің сапасы мен қызмет ету мерзімін айтарлықтай арттырды. Электр доғалы дәнекерлеудің арқасында күрделі әрі технологиялық тұрғыдан дамыған конструкцияларды жасау мүмкіндігі пайда болып, өнеркәсіптің мүмкіндіктері айтарлықтай кеңейді.
Дереккөздер: https://ru.wikipedia.org, https://etu.ru, https://www.osnmedia.ru
1869 жылғы наурыз. Дмитрий Менделеевтің химиялық элементтердің периодтық жүйесі
1869 жылғы наурыз барлық химиктер үшін белглі кезеңге айналды – осы айда жас доктор, Санкт-Петербург университетінің профессоры Дмитрий Менделеев жасаған алғашқы периодтық кестенің (жүйенің) алғашқы нұсқасы жарияланды.
Менделеев кестесі — химиялық элементтердің сыныпталуы, элементтердің әртүрлі қасиеттерінің олардың атом ядросының зарядына тәуелділігін айқындайтын жүйе. Бұл жүйе Дмитрий Менделеев ашқан периодтық заңның графикалық көрінісі болып табылады және элементтердің қасиеттері олардың атомдық массасына байланысты екенін көрсетеді.
Жүйені ең дәл қағидатты табу мақсатында Менделеев әрбір химиялық элементтің символы мен атомдық массасын жеке карталарға жазып, оларды пасьянс секілді орналастырып, көптеген рет комбинациялап, қасиеттерінің ұқсастылығы бойынша қатарларға орналастырды. Атомдық массалары төменнен жоғарыға қарай тік бағандарда орналасқан карталарды қойып, ол ұқсас қасиеттері бар элементтерді әрбір көлденең қатарда орналастырды. Осылайша жүйелі кесте құрылды.
Қазіргі таңда жүйенің нұсқасында элементтер екіөлшемді кестеге біріктірілген, мұнда әр баған (топ) элементтердің негізгі физика-химиялық қасиеттерін анықтайды, ал қатарлар белгілі бір дәрежеде бір-біріне ұқсас периодтар болып табылады.
«Осы заң жарияланбас бұрын химиялық элементтер табиғатта жай ғана фрагментарлы, кездейсоқ фактілер еді», — деді Менделеев. «Периодтық заң бізге бұрын химиялық көзіне көрінбейтін қашықтықтан ашылмаған элементтерді болжауға мүмкіндік берді».
Кестені жасағанда ғалым бірнеше батыл қадам жасады:
- Біріншіден, көптеген тәжірибелер арқылы Менделеев кейбір элементтердің атомдық массалары бұрын дұрыс есептелмегенін анықтап, оларды өз жүйесіне сәйкес өзгерткен.
- Екіншіден, кестеде жаңа элементтерге арналған орындар қалдырылған, олардың ашылуын ғалым болжаған және олардың қасиеттерін егжей-тегжейлі сипаттаған.
Дмитрий Менделеевтің периодтық жүйесінің маңызын асыра бағалау қиын, себебі оның арқасында:
- Қазірге дейін ашылған химиялық элементтердің қасиеттері жүйелендірілді;
- Жаңа химиялық элементтердің ашылуын болжау мүмкіндігі пайда болды;
- Атом физикасы мен ядро физикасы сияқты физиканың бөлімдері дамыға бастады.
1890 жылға қарай Менделеев кестесі әлемдік деңгейде негізгі химиялық білімнің бір бөлігі ретінде жалпы мойындалды. Оның жетілдірілуі мен бос ұяшықтардың толтырылуы бүгінге дейін де жалғасып келеді.
1874 жылғы шілде. Қыздыру шамы
Қыздыру шамы — жарық шығаратын жасанды көз, онда жарық электр тогымен жоғары температураға дейін қыздырылатын қыздырғыш денеден бөлінеді. Қыздырғыш дене ретінде жиі тугоплавтық металдан (әдетте — вольфрам) жасалған орама немесе көмір талшығы пайдаланылады. Қыздырылатын элементтің ауамен байланыста тотығуын болдырмау үшін оны вакуумделген немесе инертті газдармен немесе булармен толтырылған колбаға орналастырады.
Ал алғашқылардың бірі болып, өз үнемділігімен кең тараған электр қыздыру шамын ресейлік инженер-электротехник Александр Николаевич Лодыгин (1847 - 1923) ойлап тапты. Электр көмегімен жасанды жарық жасау идеясы Лодыгинге дейін де ғалымдарды толғандырған. Көптеген әртүрлі шешімдер болғанымен, тәжірибелік үлгілердің басым бөлімі зертханаларда қалып қойды, ал істі аяқтап, оны жүзеге асырған бірінші орыс өнертапқышы Лодыгин болды.
Лодыгин 1870-жылдардың басында қыздыру шамын жасауды қолға алды. Алғашында ол қыздырғыш жіп ретінде темір сымды қолдануға тырысты. Кейін көмір стерженьдерімен эксперименттер жүргізе бастады. Өнертабысқа деген табанды еңбегі нәтиже берді – 1872 жылдың аяғына қарай Лодыгиннің қолында бірнеше қыздыру шамдары болды.
Темір тез нәтиже көрсетпесе де, көмір стерженьдерімен жұмыс оң нәтижеге әкелді. Олар тек жақсырақ жарық беріп қана қоймай, көптеген жарық көздерін бір генератор тізбегіне қосуға мүмкіндік беретін болып шықты. Көмір стерженьдерін тізбектей қолдану өте ыңғайлы болғанымен, ашық ауада қыздырғыш элемент тез күйіп кететін.
Бұл Лодыгинге шамдарды шыныдан жасалған шар тәрізді ыдыс түрінде орындау идеясын туғызды, онда диаметрі 6 мм екі мыс стержені орналастырылды. Оларға реторт көмірінен жасалған диаметрі 2 мм кішігірім стержен тіркелді. Электр тогы құрылғының тесігінің үстінде орналасқан рамка арқылы сымдармен берілді.
Ең алғашқы Лодыгин шамдары шамамен 40 минутқа ғана жарқылдағанына қарамастан, 1872 жылы ол қыздыру шамын ойлап табу бойынша өтініш берді, ал 1874 жылы — өз өнертабысқа патент алды (привилегия № 1619 от 11 июля 1874) және Петербург ғылым академиясынан Ломоносов сыйлығын алды. Сол уақытта Лодыгин өнертабысын көптеген елдерде патенттеді: Австро-Венгрии, Испании, Португалии, Италии, Бельгии, Франции, Великобритании, Швеции, Саксонии және тіпті в Индии и Австралии.
Кейінгі жетілдірулер қыздыру шамдарының қызмет мерзімін арттыруға мүмкіндік берді – олардың ішінен ауаны шығарып, өсімдік текті обугливаемые заттарды қолдана бастады. Нәтижесінде қызмет ету мерзімін 700-1000 сағатқа дейін ұзартуға ұмтылды.
1893 жылы Лодыгин тугоплав металдардан жасалған қыздырғыш жіпке көшті – осындай металдардың балқу температурасы өте жоғары болғандықтан жұқа орамдар (жіп қалыңдығы 40- 50 микрометр) ұзақ уақыт бойы бұзылмай, шамдар жанбады. Лодыгиннің молибден және вольфрам шамдары 1900 жылы Париждегі Дүниежүзілік көрмеде таныстырылды. 1906 жылы вольфрам жіпті шамға патентті танымал «GeneralElectricCompany» компаниясы сатып алды, кейін оған Эдисонның кәсіпорны қосылды.
Александр Николаевич Лодыгин, қыздыру шамының жетілдірілген үлгісін жасап, оны зертханалық физикалық құралдан практикалық жаппай қолдануға арналған құралға, көшенің меншігіне айналдырған алғашқы адамдардың бірі болды; ол қыздырғыш ретінде вольфрам сымының артықшылықтарын анықтап, үнемді шамдарды өндірудің негізін қалады. Оның өнертабысы Томас Эдисон мен Джозеф Суонның жұмыстарына айқын ықпал жасап, осы құрылғылардың жаппай таралуына жол ашты.
Дереккөздер: https://ru.wikipedia.org/, https://elektroznatok.ru/
1915 жылғы тамыз. Активтелген көмірге негізделген газдан қорғайтын маска
Активтелген көмірге негізделген газдан қорғайтын маска (Зелинский-Куммант противогазы) — әлемдегі алғашқы противогаз, соғыстық уытты заттардың (БОЗ) кең спектрін сіңіру қабілетіне ие болатын, 1915 жылы ресейлік химик Николай Дмитриевич Зелинский мен «Треугольник» зауытының технологы М. И. Куммант әзірлеген.
Оның пайда болуына Бірінші дүниежүзілік соғыс оқиғалары (неміс әскеріне қарсы емес, орыс әскеріне қолданылған хлор улы газы), Николай Зелинскийдің зиянды және қауіпті заттармен жұмыс тәжірибесі және оның ашқан активтелген көмірдің (қайта күйдірілген ағаш көмірі) жоғары адсорбциялық қасиеттері себеп болды.
22 апреля 1915-го у бельгийского города Ипр немецкие войска впервые выпустили на позиции русских около 160–180 тонн хлора. В результате химической атаки 5 тысяч человек погибли, еще 15 тысяч пострадали (по некоторым данным, около половины из них остались инвалидами). Российским ученым поступило задание найти способ защитить солдат от ядовитого газа. Лучшее решение предложил руководитель профессор Николай Зелинский.
Соғыс басталғанға дейін химиялық зерттеулермен айналысып жүргенде ол пеште екі рет күйдірілген көмір спиртті ең жақсы тазалайтынына назар аударды. Оны зиянды заттардан ауаны тазарту үшін қолдануға тырысып көргеннен кейін Зелинский белсендірілген көмірді улы газтан қорғауға арналған арнайы фильтрлерде қолдануға болатыны туралы қорытындыға келді.
Фильтрлердің алғашқы сынақтарын Зелинский мен оның зертхана қызметкерлері өздері өткізді: герметикалық жабылған бөлмені күкіртті газбен, хлормен, фосгенмен толтырып, ішке мұрындарын ұсақталған белсендірілген көмір оралған орамалдармен жауып кірді. Нәтиже күткеннен жоғары болды: сынаққа қатысушылар өлімге әкелетін улы атмосферада жарты сағаттан астам уақыт тұра алды, бұл белсендірілген көмірдің қорғайтын қасиеттерін растады.
Белсендірілген көмірі бар фильтрді басқа бекіту мәселесін инженер-технолог Михаил Куммант шешуге көмектесті: ол фильтр ретінде металл қорапшаны икемді резеңке маскамен біріктіруді ұсынды. Мұндай маска жақсы созылып, кез келген басқа тығыз жанасып, оны әмбебап етті. Гранулаланған белсендірілген көмірге толтырылған металл қорапшаны икемді маскамен «біріктіру» нәтижесінде алғашқы противогаз пайда болды, оны жасаушылардың фамилиялары бойынша Зелинский – Куммант противогазы деп атайтын.
В 1916 году Николай Зелинский добился проведения показательных испытаний всех образцов разработанных в этот период противогазов в ставке при штабе Верховного главнокомандующего. После испытаний преимущества противогаза Зелинского — Кумманта стали очевидны: надев его, в комнате с распыленными хлором и фосгеном можно было находится почти полтора часа. Другие средства зашиты позволяли оставаться в ней лишь около пяти минут. К лету 1916 года у Антанты (блок Россия-Великобритания-Франция в годы Первой мировой войны) было уже 5 миллионов новых надежных противогазов, которые спасли не одну жизнь, и не только на полях боевых сражений.
Дереккөз: https://snob.ru/
Декабрь 1959 года. Атомный ледокол
Атомный ледокол - надводное судно с ядерной силовой установкой. Первый в мире атомный ледокол был построен в Советском Союзе для обслуживания Северного морского пути и обеспечения непрерывной навигации. Получил название «Ленин» и был передан Министерству морского флота СССР 3 декабря 1959 года.
Атомный ледокол «Ленин» — гладкопалубное судно с удлинённой средней надстройкой и двумя мачтами, взлётно-посадочной площадкой для вертолётов ледовой разведки в кормовой части. Был оснащен ядерной паропроизводительной установкой водо-водяного типа, расположенная в центральной части судна, 2 автономными вспомогательными электростанциями. Управление механизмами, устройствами и системами осуществлялось дистанционно. Отличался комфортными бытовыми условиями для экипажа, что особенно ценилось во время длительного арктического плавания.
Был заложен 17 июля 1956 года на Южном стапеле Адмиралтейского завода в Ленинграде. Только на этапах проектирования и строительства судна было внедрено около 500 рационализаторских предложений, разработано 76 новых типов механизмов и опробовано свыше 150 новых образцов судового оборудования. В строительстве ледокола приняли участие более 500 предприятий СССР.
За тридцать лет работы в Арктике атомный ледокол «Ленин» осуществил проводку 3 741 судна, прошел 654 400 морских миль, из них 560 600 – во льдах, что по расстоянию сопоставимо с тридцатью кругосветными плаваниями по экватору.
Основные достижения и рекорды периода эксплуатации:
- 17 октября 1961 года – впервые коллектив и оборудование дрейфующей научно-исследовательской станции «Северный полюс-10» был высажен на льдину с борта судна, а не с помощью авиации, что существенно сложнее и дороже.
- 14 ноября – 1 декабря 1970 года – рейс по маршруту Мурманск – Дудинка –Мурманск. Цель - определить условия и перспективы проводки транспортных судов в западном районе Арктики в конце осени и начале зимы. Актуальность решения данной задачи была обусловлена развитием промышленной деятельности Норильского горно-металлургического комбината и, как следствие, стремительным ростом грузооборота.
- 26 мая – 22 июня 1971 года – первый сверхранний высокоширотный сквозной рейс по трассе Северного морского пути из Мурманска в дальневосточный порт Певек. Так было положено начало транзитным перевозкам грузов по всей трассе Северного морского пути с обеспечением проводки транспортных судов в высоких широтах атомоходами.
- Атомный ледокол «Ленин» стал лабораторией для проверки новых научных идей и технологий в области судовой атомной энергетики. Был накоплен уникальный опыт использования ядерной энергетической установки и подготовлены кадры для ее эксплуатации на новых судах атомного ледокольного флота.
- Март 1976 года – рейс с дизель-электроходом «Павел Пономарев», доставившим груз для газодобытчиков на мыс Харасавэй полуострова Ямал. Положил начало зимне-весенним проводкам на полуостров Ямал, формированию уникальных транспортно-логистических схем морской доставки грузов снабжения для обеспечения разведки, обустройства и эксплуатации нефтегазовых месторождений.
- Первым среди атомных ледоколов достиг годового рубежа непрерывной эксплуатации: 390 суток длился рейс в навигацию 1977-1978 годов.
В 1989 году атомный ледокол «Ленин» выведен из состава флота и установлен на вечную стоянку рядом с морским вокзалом города Мурманска как корабль-музей.
Дереккөздер: https://ru.wikipedia.org, http://www.rosatomflot.ru
1937 жылғы қыркүйек. Жасанды жүрек
Жасанды жүрек — қан тамырлары арқылы қанның өмір сүруге жеткілікті қозғалыс параметрлерін сақтауға арналған технологиялық құрылғы.
Жасанды жүректі әзірлеудің пионері — кеңес ғалымы Владимир Петрович Демихов (1916-1998 жж.)— кеңестік және ресейлік биолог, эксперименталист ғалым, трансплантологияның іргетасын қалаушылардың бірі, биология ғылымдарының докторы.
1934 жылы Владимир Демихов Мәскеу мемлекеттік университетінің физиология бөліміне биология факультетіне түсті және өте ерте ғылыми қызметін бастады.
1937 жылы, үшінші курс студенті болып жүргенде, ол әлемдегі алғашқы жасанды жүректі (электроқозғалтқышпен жүретін пластикалық сорғыны) өзі құрып, қолымен жасады және оны иттің алынған жүрегінің орнына имплантациялады. Ит бұл механикалық құрылғыны жүрек орнына екі жарым сағат бойы ұстады. Бұл медицинада жаңа дәуірдің бастамасы болды.
Дереккөз: https://ru.wikipedia.org
1954 жылғы қараша. Кванттық микротолқынды генератор
Кванттық генератор — когерентті электромагниттік сәулеленудің көздерінің жалпы атауы, атомдар мен молекулалардың мәжбүрлі сәулеленуі негізінде жұмыс істейтін (сыртқы сол жиіліктегі сәулеленудің әсерінен қоздырылған атомдар, молекулалар және басқа кванттық жүйелер белгілі бір жиіліктегі фотондарды шығарады). Қандай толқын ұзындығын шығаратынына байланысты кванттық генератор әртүрлі аталады:
- мазер (микротолқынды диапазон);
- лазер (оптикалық диапазон);
- разер (рентгендік диапазон);
- газер (гамма-диапазон);
- назер (нанометрлік диапазон).
Алғашқы кванттық микротолқынды генератор (мазер) аммиак молекулалары негізінде 1954 жылы бір мезгілде және тәуелсіз түрде КСРО Ғылым академиясының Физика институтында физик ғалымдар Николай Геннадьевич Басов (1922-2001 жж.) мен Александр Михайлович Прохоров (1916-2002 жж.) тарапынан және Колумбия универститетінде Чарлз Таунс пен оның әріптестерімен жасалды. Мазерге қоса радиоәсулені күшейткіштің теориясы да құрылды. Осылайша кванттық электроника дүниеге келді.
1964 жылы осы жұмыстары үшін үшеуіне де физика саласы бойынша Нобель сыйлығы берілді «лазер-мазер принципіне негізделген осцилляторлар мен күшейткіштерді жасауға әкелген кванттық электроника саласындағы іргелі зерттеулері үшін».
Бастапқыда, өнертабыстан кейін, мазер таза адам ұғымы ретінде қаралды, алайда кейін астрономдар кейбір астрономиялық нысандардың мазер сияқты әрекет ететінін анықтады. Миллиардтаған километрге жететін алып газ бұлттарында генерацияға жағдайлар туып, накачка (күшейту) көзі ретінде космостық сәуле қызмет етеді.
Мазерлер техникада (әсіресе ғарыштық байланыста), физикалық зерттеулерде және стандартты жиіліктің кванттық генераторлары ретінде қолданылады.
Дереккөз: https://ru.wikipedia.org
1957 жылғы қазан. Жердің жасанды серігі
Жердің жасанды серігі — геоцентрлік орбита бойынша Жердің айналасында айналатын ұшқышсыз ғарыш аппараты. Әлемдегі алғашқы жасанды серік «Спутник-1» (кодтық атауы ПС-1 – «Простейший Спутник-1») — 4 қазан 1957 жылы орбитаға шығарылған кеңестік ғарыш аппараты болды (Халықаралық геофизикалық жыл кезінде).
Ұшу Кеңес Одағы Қорғаныс Министрлігінің 5-ші ғылыми-зерттеу полигоны «Тюра-Там» (кейін ашық атауы «Байқоңыр» ғарыш айлағы атанған) арқылы «Р-7» арасаралық баллистикалық зымыран негізінде жасалған «Спутник» тасымалдаушы зымыраны көмегімен жүзеге асырылды. Жердің жасанды серігін жасауда практикалық космонавтика негізін қалаушы С. П. Королёвтың басшылығымен ғалымдар М. В. Келдыш, М. К. Тихонравов, М. С. Рязанский және көптеген басқалар жұмыс істеді.
ПС-1 58 см диаметрлі шар болды, салмағы 83,6 кг, батареялардан қуат алатын бергіштер арқылы сигнал жіберу үшін ұзындығы 2,4 және 2,9 м болатын төрт штырь тәрізді антеннамен жабдықталған болатын. Ұшудан 295 секунд өткеннен кейін ПС-1 және 7,5 тонна салмақтағы зымыранның орталық блогы апогеі 947 км және перигеі 288 км болатын эллипстік орбитаға шығарылды. Ұшудан 315-ші секундта ол зымыранның екінші сатылысынан бөлініп, оның шақыру белгісін бүкіл әлем бірден естіді.
Жердің алғашқы жасанды серігін ұшыруы мен оның ұшуына бүкіл әлемде зор резонанс тиды. Бүкіл әлем баспасөзі мен радиосы бұл оқиға туралы хабарлады. Серікті тек арнайы станциялар ғана емес, бүкіл әлем бойынша мыңдаған радиоәуесқойлар бақылап тұрды. Серіктен тараған радиосигналдарды 10-12 тыс. км қашықтықтан қабылдаған.
Тарату қондырғыларының үздіксіз жұмысы үш аптаға жалғасты. 1957 жылғы 2 желтоқсанда зымыранның орталық блогы орбитадан түсті және Жердің айналасын 882 айналым жасады. Алғашқы жасанды серігі 92 күн өмір сүріп, Жердің айналасын 1440 айналым орындады. 1958 жылғы 4 қаңтарда табиғи тежеліс әсерінен ол атмосфераның тығыз қабаттарына кіріп, жойылды.
Жердің алғашқы жасанды серігін ұшырудың маңызын асыра бағалау қиын. Ол қарапайым болғанына қарамастан, ғалымдар біраз ғылыми мәліметтер ала алды. Серіктен алынған радиосигналдарды талдау ғалымдарға ионосфераның жоғарғы қабаттарын зерттеуге мүмкіндік берді, бұл бұған дейін мүмкін болмаған еді. Сонымен қатар, серіктегі аппараттардың жұмыс жағдайлары туралы маңызды деректер алынды, барлық есептеулер тексерілді және серіктің орбитадан шығу кезіндегі тежелуі бойынша атмосфераның жоғарғы қабаттарының тығыздығы анықталды.
Әлемдегі алғашқы серікті ұшыру саяси, әскери, технологиялық және ғылыми жетістіктердің жаңа дәуірінің бастамасы болды. Орысша «спутник» сөзі әлемнің көптеген тілдеріне енді. «Спутник-1»-дің ұшыру күні адамзаттың ғарыш дәуірінің бастамасы болып табылады, ал Ресейде ол жыл сайын Ғарыш әскерлерінің есте сақтау күні ретінде атап өтіледі.
Дереккөздер: https://www.roscosmos.ru, https://ru.wikipedia.org, it-world.ru
1883 жылғы маусым. Карбюраторлы бензинді қозғалтқыш
Карбюраторлы қозғалтқыш — сыртқы қоспа түзілуі бар және автономды тұтандыру жүйесі қолданылатын поршеньді ішкі жану қозғалтқыштарының түрлерінің бірі. Карбюраторлы қозғалтқышта цилиндрлерге дайын жанармай-әуе қоспасы түседі, ол көбінесе карбюраторда немесе газ-әуе араластырушыда дайындалады.
Алғашқы бензинді карбюраторлы қозғалтқыш 1883 жылы Ресейде ойлап табылған. Оның конструкторы инженер Огнеслав Стефанович Костович (1851–1916 жж.) болды.
Костович карбюраторлы бензинді қозғалтқышты жасау бойынша жұмысты XIX ғасырдың 70-жылдарының соңында бастаған – өнертапқыш оны өзінің жобасындағы дирижабльде қолдануды мақсат еткен. 1879 жылғы тамызда Петербургте алғашқы ресейлік әуежәнеcүру әуесқойлары клубының отырысында капитан Костович дирижабльдің сызбаларымен бірге суық сумен салқындатылатын, 80 ат күші бар бензинді карбюраторлы сегіз цилиндрлі ішкі жану қозғалтқышының жобасын таныстырған, ол қазіргі ішкі жану қозғалтқыштарының прародителі болды.
1883 жылға қарай қозғалтқыш жасалып, оның сынақтары мен жетілдірілуі 1885 жылға дейін созылды. Қозғалтқыш электрлік тұтандыруға, әр цилиндрде кіріс және шығыс клапандарға, коленвалға, маховиқа және дроссельдік заслонкаларға ие болды. Қуаты 80 л.с., салмағы 240 кг болды, бұл көрсеткіштер бір жылдан кейін жасалған Даймлер мен Майбахтың қозғалтқышынан асып түсті. Алайда патентті дәл олар алды, өйткені Костович өтінішті тым кеш тапсырды.
Костович ІЖҚ-да алғаш рет электрлік тұтануды және оппозитті орналасқан цилиндрлердегі поршеньдердің қарсы қозғалысын қолданды. Бірінші жаңалық көп ұзамай барлық ІЖҚ үшін жалпыға айналды, ал екінші жаңалықты қырық жылдан кейін, 1920 жылы әйгілі авиациялық фирма Г. Юнкерс патенттеді. Ұқсас схема бойынша көптеген дизельді моторлар жасалды. Сондай-ақ алғаш рет жанармай ретінде бензин қолдану ұсынылды, ол бұған дейін тұрмыста көбінесе үй шаруасындағы әйелдер мен косметологтар қолданатын зат болды.
Бүгінгі таңда карбюраторлы бензинді қозғалтқыштар автокөліктерде, қайықтарда, автобустарда, құрылыс және коммуналдық техникада және басқа да көптеген салаларда қолданылып келеді. Олардыңсыз қазіргі заман өмірін елестету қиын.
Дереккөздер: https://techautoport.ru, https://blog.eldorado.ru, https://www.drive2.ru
1895 жылғы мамыр. Радиоқабылдағыш
Радиоқабылдағыш - антеннасы бар құрылғы, радиосигналдарды немесе табиғи радиоискінеулерді қабылдап, ішіндегі ақпаратты пайдалануға мүмкіндік беретін түрге түрлендіруге арналған. Байланыс үшін және табиғи кедергілерді бақылау мақсатында антеннасы бар алғашқы практикалық жұмыс істейтін радиоқабылдағыштарды Александр Попов 1895 жылы көрсетті.
Александр Степанович Попов (1859-1906 гг.) - орыс физигі және электротехнигі, Ресейдің алғашқы радиотехнигі, радиотехникалық ғылыми мектептің негізін қалаушы, профессор, радиобайланыс саласының өнертапқышы. Көптеген жылдар бойы радиобайланыс құру бойынша тәжірибелер жүргізіп, оның бар екендігін өз көптеген еңбектерінде теориялық тұрғыдан дәлелдеді.
1890 жылы ол табиғи құбылыстан көптеген километрге дейін найзағайды тіркейтін құрал жасады. Бұл оған сымсыз үлкен қашықтықтарға сигнал жіберуге болатыны туралы ой тудырды. Кейін ол сымды қосқан аппаратты әзірледі. Бұл электромагниттік тербелістер туралы түсінікті өзгертті: сым тарихтағы алғашқы антеннаға айналды. Тағы 6 жылдан кейін ол әлемдегі бірінші радиоқабылдағыш схемасын жасады.
Радиоқабылдағыштың жұмысы Петербург университетінде көрсетілді: алғашқы радиохабар 250 м қашықтыққа берілді. 1895 жылғы 7 мамырда Попов радиоқабылдағышты Орыс физика-химия қоғамының отырысында көрсетті. Қазір бұл күн Радио күні ретінде аталып өтеді.
Александр Поповтың радионы ойлап табуы әлем ғылымы мен техникасының дамуына үлкен үлес қосты. Бұл ашылыс XIX ғасырдың соңында ресей флотын сол кездегі озық байланыс құралдарымен жабдықтауға мүмкіндік берді. Радиоқабылдағыштар әуелі әскери қызметте пайда болып, кейіннен барлық халықтың игілігіне айналды. Поповтың арқасында, әрі сәл кейін олар жаппай өндірісте өндіріле бастады. Жердегі барлық адамдар жаңалықтарды жедел бақылап, музыкадан ләззат алып, мыңдаған километрге дейінгі қашықтықта бір-бірін естей алу мүмкіндігіне ие болды.
Дәл Поповтың өнертабысы телекоммуникациялардың әрі қарай дамуының бағытын айқындады. Қазіргі ғарыштық және теңіз навигациясы, телевидение, сымсыз байланыс, интернет, WI-Fi, Bluetooth өздерінің болмысы үшін орыс ғалымына борышты.
Дереккөздер: https://ru.wikipedia.org, https://www.osnmedia.ru
1961 жылғы сәуір. Адамның ғарышқа ұшуы
1961 жылғы 12 сәуір — бүкіл әлемге белгілі адамзаттың ғарышқа алғаш ұшқан күні. Осы күні Мәскеу уақыты бойынша сағат 9:07-де Қазақстандағы Тюратам поселкесінен бірнеше ондаған километр солтүстікке орналасқан Байқоңыр ғарыш айлағынан «Восток» зымыран-тасығышы ұшырылды. Ол бортында адам бар Совет ғарыш кемесі «Восток-1»-ді Жер орбитасына шығарды. Бұл Юрий Алексеевич Гагарин болатын. Ұшу ұзақтығы 1 сағат 48 минутты құрады. Орбитада болған кезде Гагарин Жермен радиобайланысты сақтап, иллюминаторлар арқылы бақылау жүргізіп, кеменің жүйелерінің жұмысын қадағалады.
Жерді бір айналып шыққаннан кейін кеменің қайтарылатын борабы КСРО аумағында, Саратов облысында қондырылды. Жоспарланғандай, Жер бетінен бірнеше километр биіктікте космонавт катапульталанып, қайтарылатын бораптың маңайында парашютпен қонды. Юрий Гагарин Мәскеу уақыты бойынша сағат 10:55-те жерге қонды.
Адамның ғарышқа алғаш ұшуы сөзсіз жаңа дәуір — бұрын адамзатқа белгісіз және ауқымы кең ғарыш кеңістігін игеру дәуірін ашты. Осы ұшудың нәтижелері ретінде келесі жайттарды атауға болады:
- Ғылым мен техниканың бірнеше жаңа бағыттарының негіздерін жасау.
- Жаңа зымыран-ғарыш техникасын қолдана отырып, Жер орбитасындағы ұшуларды дайындау және орындауға қажетті техниканың және адамның организміне қатысты мүмкіндіктерді, ерекшеліктер мен шектеулерді зерттеп, жаңа білім алу.
- Пилотталатын ұшуларға арналған ғарыштық технологиялар мен техниканы әзірлеу, жасау және сәтті сынақтан өткізу. Космонавтарды іріктеу және дайындау әдістемелерін, олардың ғарыштық ұшулардағы кәсіби қызметін, штаттық және төтенше жағдайларда қауіпсіздік пен тіршілікке кепілдік беру әдістерін отрабатывать және апробациялау.
- Адамның ғарышқа ұшып, салмақсыздық және басқа да ғарыш факторлары жағдайында Жерден тыс өмір сүре алатыны және қауіпсіз түрде Жерге оралуы дәлелденді. Кейінгі маңызды кезеңдерге адамның ашық ғарышқа алғашқы шығуы (А. А. Леонов, КСРО, 18.03.1965) және ұзақ мерзімді орбиталдық станцияларды құру жатады.
- Пилотталатын космонавтиканың негіздерін қалыптастыру, бүкіл ғарыш саласының дамуы, ғарыш техникасы мен қызметінің сапа, сенімділік және қауіпсіздікке қойылатын жоғары талаптары мен стандарттарының қалыптасуы.
- Жер мен ғарышты, қоршаған ортаны «Жер + ғарыш» ретінде біртұтас кеңістік ретінде қабылдауға негізделген адамға жақын жаңа өлшем мен түсінік, адамдардың туған планетаны сақтау мен қорғауды басымдыққа қойатын жаңа әлем туралы көрініс.
Дереккөздер: https://health-quality.ru, https://www.vesvks.ru
